Dux Bellorum; veldheer

IMG_20170518_134123_522
Poul Gernes – ‘ Untitled’
Opgedragen aan Ene drummer, L. en A.  
 
Dux Bellorum 
 
Zie, 
hoe Verlicht 
De Schepping is 
Gwnaeth Gwynnyeith Gwreith 
  
Hoe (ont)luisterend 
De Meester zich bevindt 
in het aardse oer  
en Hemels oor 
van Ismaël 
 
Arthur 
bespeelt de ronde tafel 
L. zijn koperen 
Trompet 
  
(Ont)luisterend bazuingeschal 
Gabriël 
hoor, 
hoe Verlicht 
De Schepping is 
  
Arthur en 
Zijn ridders 
naderen Het Uur 
hoor, 
Gabriël 
Adieu?
Advertenties

Kunst in essentie

Misschien dat de term kunstliefhebber mijn persoonlijkheid of identiteit het beste omschrijft, omdat ik (vrijwel) alle aspecten die definiëren wie ik ben, terug kan vinden in de kunst. Zo zijn er in de kunst genoeg werken te vinden die een Bijbels verhaal, een filosofisch vraagstuk uitbeelden of portretten die een persoon zo weten te treffen, dat ik die persoon kan leren kennen door enkel en alleen naar het portret te kijken. Vervolgens aan zelfreflectie te doen door na te denken over wie deze persoon op het schilderij is en in welke dingen hij op mij lijkt of juist niet.

Ik vraag me de laatste tijd af waarom kunst zinvol is, maar ik kan alleen zeggen dat ik er een liefhebber van ben. Dat ik het mooi of lelijk vind, dat het me raakt of koud laat. Misschien dat ik er een verhaal bij kan verzinnen van wat het uitdrukt. Maar wat maakt kunst zinvol? Is het überhaupt zinvol? Is het niet veel zinvoller om bezig te zijn met maatschappelijke problemen of klimaatverandering, omdat dit onze morele plicht is? Toch voelt het voor mij alsof kunst zin heeft, alsof het de essentie van het bestaan kan uitdrukken. Maar verder dan een gevoel kom ik niet. Een kunstwerk lijkt geen woorden nodig te hebben om de kern van een verhaal te vertellen, er valt aan het tafereel te zien wat het uitdrukt, althans voor mij.

Nog iets waar ik geen antwoord op heb, is wat kunst goed maakt. Is dit schoonheid, vakmanschap, het idee, de emotie die het bij mensen oproept, de erkenning van een groep kenners? Is het een combinatie van factoren? Zijn het bij ieder kunstwerk andere factoren die de kwaliteit bepalen? Is er überhaupt wel een objectieve maatstaf waarmee kunst beoordeeld kan worden?

br_SK-A-3584-00 (1)
Meisje in kimono – George Hendrik Breitner, foto: Rijksmuseum

Wel kan ik antwoord geven op de vraag welke kunst me raakt; welke emotie het in me oproept, zoals schoonheid of juist afschuw. En het antwoord is dat dit voor mij kunst in de meeste abstracte vorm is. Als ik naar kunstwerken kijk die duidelijk iets uitdrukken, voel ik me enigszins belemmert. Niet dat ik niet geraakt kan worden door een mooi schilderij van een persoon of iets dergelijks. Een goed voorbeeld zou het ‘Meisje in Kimono’ van Breitner zijn. Het is duidelijk dat er een meisje in kimono afgebeeld is, er zit een sprankeling in de blik, die denk ik zowel blijdschap als verdriet zou kunnen zijn of een combinatie. Ik kan er een verhaal aan koppelen over wie het meisje is, wat ze heeft meegemaakt, waar het tafereel zich afspeelt. Hetgeen me echter belemmert is hetgeen het uitdrukt. Ik kan het schilderij op duizenden manieren interpreteren, maar los van het afgebeelde meisje kan ik niet komen.
Misschien raakt abstracte kunst me het meeste, omdat het niets uitdrukt, buiten zichzelf. Het enige wat me beperkt zijn de lijnen en de kleuren. Het voelt alsof dit de meeste vrije vorm van kunst is, hetgeen kunst in essentie is. Want het is teruggebracht tot de kern: kleuren en vormen. Niets meer, niets minder.

Piet MondrianVictory boogie woogie 2009S0948
Victory Boogie Woogie – Piet Mondriaan, foto: Gemeentemuseum Den Haag

In het verleden heb ik geprobeerd een essay te schrijven over mijn interpretatie van ‘Victory Boogie Woogie’. Ieder verhaal dat ik eraan probeerde te koppelen, bleek niet bevredigend genoeg. Zo koppelde ik het populairste idee van jazzmuziek eraan, of het bestaan dat simpel oogt, maar bij een goede blik uiterst complex blijkt, of het idee dat het werk niet af is. Maar geen enkele interpretatie, voelde echt als de mijne. Ik kwam tot deze conclusie: vaak wil ik geen interpretatie aan abstracte kunst geven, is het genoeg om het ding an sich te bekijken. Te aanschouwen, om niets meer dan de reden dat het bestaat. De leegte in mijn hoofd op dat moment, alleen het zien, is een van de mooiste momenten die ik kan meemaken. Het voelt als een bevrijding dat ik niet beperkt ben tot een kunstwerk dat onherroepelijk iets uitdrukt.
Toch duikt er af en toe een idee op. Dit idee is by far hetgeen het dichtste in de buurt bij het gevoel van het kijken komt: het flirten met het idee van niets zijn dan een paar willekeurige atomen. Zoals het schilderij in eerste instantie niets meer oogt te zijn dan een paar vierkantjes en kleuren. Maar tegelijkertijd maakt alleen dat flirten me al angstig. Want wie ben ik, als ik niets meer ben?

Echter moet ik ook bekennen dat ik vaak maar al te graag bezig ben met het interpreteren van een kunstwerk. Dat de belemmering van hetgeen iets uitdrukt, soms juist ten goede bijdraagt. Soms vind ik het zelfs fijn als de belemmering in extreme vorm wordt doorgevoerd, zoals bij Egyptische kunst. Het lukt me niet om naar deze kunst te kijken, zonder de visie van de oude Egyptenaren in mijn achterhoofd te houden. Ik moet het bekijken als iets dat in verbinding staat met het eeuwige, het paradijs of het hiernamaals. Anders wordt het een statisch ding, dat hetzelfde lijkt als duizenden anderen Egyptische werken. Maar juist door de belemmering van religie, weet de kunst me te raken. Want dan wordt het statische aspect juist een positief aspect, omdat het naar mijn idee het eeuwige, het hiernamaals is essentie samenvat. Het is statisch, want het is een eeuwig proces dat voortduurt. Weliswaar is dit proces vol van alles en nog wat, maar hetgeen dit proces is, is statisch. Want de hemel ervaar ik als niets meer dan het zijn van het leven.

Misschien ben ik er achter waarom kunst zin heeft voor mij, maar alles behalve in absolute zin. Voor mij heeft kunst zin, omdat het me intrigeert en in veel gevallen weet te raken, zoals niets anders dit kan en doet. En ik weet niet wat de zin van het leven, zonder het goddelijke erbij te betrekken, kan zijn, buiten het leven op zichzelf. Kunst is niets buiten zichzelf, en heeft voor mij daarom zin. Omdat het zijn voor mij zin heeft, wat dit dan ook moge zijn.

Een jihad voor de mensheid

Misschien is stoïcisme het beste samen te vatten in: acceptatie. Het accepteren van je lot, het kwaad en het onrecht dat je wordt aangedaan. Je niet eindeloos bezig houden met de vraag waarom het kwaad, want wie vindt er, buiten een biologisch of religieus antwoord, een antwoord op de vraag waarom het kwaad er is. In plaats van je met het waarom bezig te houden, is het belangrijk de vragen te stellen: hoe goed te zijn, hoe in te gaan tegen het kwaad?

‘Een jihad van liefde’ van Mohamed El Bachiri, vdi9789023468752.png
opgetekend door David Van Reybrouck, is misschien wel het beste te omschrijven als het werk van een stoïcijn. Iemand die zijn lot accepteert en niet vervalt in woede en haat, maar in de liefde, de liefde voor zijn vrouw Loubna. Zijn vrouw die door het leven beroofd werd, door iemand die wel vervallen is in haat. Maar Mohamad zegt over de terrorist: “Hij laat me koud, die kerel.” Hij haat de terrorist, niet. Het zou niet meer dan normaal zijn als hij zou zeggen :”Vervloekt zij die terrorist.”Maar hij zegt dit niet. Nee, hij noemt hem zelfs “een broeder”, maar “een broeder die een verkeerd pad heeft gekozen.” En daarom denk ik dat het onze taak is niet het pad van die terrorist te kiezen; het pad van haat. Nee, we moeten het pad van de liefde kiezen.

De goddelijke Liefde

Ik werd overvallen door ontroering. Zijn levensverhaal raakte me, dieper dan dat van menig ander. Een wijs man schrijft zijn levensfilosofie op. Zijn liefde, zijn boodschap , zijn opdracht, zijn geloof. Zijn geloof van Liefde. Liefde die ik met hoofdletter opschrijf, want zijn Liefde stijgt boven al het aardse uit en raakt mijn inziens de goddelijke Liefde. Een Liefde die tegen de kwade natuur van de mens ingaat, maar het goede opzoekt. Die hij betoonde aan zijn vrouw Loubna en nu aan de gehele mensheid. Een Liefde die niets anders kent dan goedheid.

Mohamed roept op tot humaniteit. Iets wat we in de huidige tijd maar al te vaak lijken te verliezen. Het lijkt alsof we ons laten lijden door angst, angst die bitter maakt. We verliezen onze gezamenlijke waarden uit het ogen. De waarden van broederschap, vrijheid en de gelijkheid van ieder persoon. Als we naar de ander kijken zien we alleen de verschillen in mening, religie en afkomst. Mohamed is niet iemand die alleen de verschillen ziet; hij ziet de overeenkomst die we allemaal delen: menselijkheid. We zijn allen mens, weliswaar met tal van gebreken, maar in staat tot nadenken. We hebben de rede, hetgeen ons het meest onderscheidt.

Het boek is klein en eenvoudig. Ik had hem in een uur uit. Maar Mohamad heeft niet honderden pagina’s nodig om de waarheid op te schrijven. Het boek is vele dingen: een gedicht, een pamflet, een humanistisch werk, een stoïcijns werk, een religieus werk, maar bovenal een werk van liefde.

De jihad van Mohamed El Bachiri is een jihad, een inspanning van en voor de mensheid. Het is een antwoord op de vragen die ik in het begin van deze recensie stelde: hoe te zijn en hoe in te gaan tegen het kwaad?
Het is zoals Mohamed zelf in zijn boek zegt:
“Gezegend zij de mensheid
Moge de liefde overwinnen.”

Iedereen weet het, de natuurwet van Leonard Cohen

Iedereen weet het, de natuurwet van Leonard Cohen

Ik schrijf dit artikel vlak na de eerste verkiezingsuitslagen en ben behoorlijk pessimistisch gestemd. Ervaar dit artikel als een waterval aan woorden, maar een waterval waar mijn inziens de waarheid in te vinden is.

Ik laat me niet graag in het hokje rechts of het hokje links plaatsen, want wat zijn deze begrippen meer dan inhoudsloze leuzen? Wel sta ik voor vrijheid en gelijkheid, in een vorm die door veel mensen als radicaal of links zou kunnen worden gezien. Ik had dan ook graag gezien dat de beloftes van GroenLinks waarheid waren geworden en deze partij de grootste was geworden. Dat zij het voortouw had mogen nemen om een kabinet te vormen, een kabinet waarin eindelijk een keer aandacht zou komen voor het klimaat en gelijkheid. Maar helaas: de peilingen zijn uitgekomen. De VVD is de grootste en Rutte blijft hoogstwaarschijnlijk premier.

Toch moet ik bekennen dat een overwinning van links voor mij als ‘lesser of evil’ had gevoeld. Ik heb al vele eerdere keren beschreven dat het huidige denken van mens, maatschappij en politiek desctructief is voor zowel dieren, als mensen, als de planeet in zijn geheel. Geld en groei gaat boven alles en dit systeem van denken wordt door iedere partij, van links tot rechts, ondersteund. Rechts legt de nadruk op de economie en vrijheid, links op klimaat en gelijkheid. Maar iedereen gelooft in het kapitalisme.

Het westen meende dat communistische landen niet democratisch konden  zijn, omdat een parlement alleen zou bestaan uit communistische partijen. Als dit klopt, dan zijn wij net zo min democratisch. De kiezer kan nu alleen maar kiezen uit partijen die achter het kapitalisme staan. Het verschil in de partijen ligt hem in nuance, details en nadruk. Radicale verschillen kan ik niet vinden.

De media riep: stem! En bleek succesvol; een opkomst van 77 procent. 77 procent van de stemgerechtigde die hun vertrouwen hebben gesteld op een politieke partij. Iedereen gelooft dat de partij waarop hij of zij stemt verandering zal brengen. Maar verandering zal er door onze ‘democratie’ niet komen.

‘Het is zinloos’ is het gevoel dat ik de afgelopen dagen heb. Het is zinloos om door te gaan met schrijven over het klimaat; niemand luistert. Het is zinloos om kritiek te leveren op de politiek; het systeem zal niet veranderen.
Maar toch blijf ik volle overtuiging dat het mijn plicht is om het goede te doen en daarvoor te strijden. Waarom? Omdat ik niet mee wil gaan in de hebzucht. Ik wil geen wereld waar straks oorlog, dood en verderf is. Wat zal mijn antwoord zijn aan de volgende generatie? Zal de wereld dan vol dood en verderf zijn? Moet ik bekennen dat ik ook ben meegegaan in de massa en heb bijgedragen aan de ondergang? Of heb ik alles eraan gedaan om verandering teweeg te brengen?

Het maakt me verdrietig om te zien wat voor een ellende er in de wereld is. Hoe het Westen Afrika leegplundert en vluchtelingen uit dit gebied het stempeltje ‘economische migrant’ geeft. Maar dit stempeltje klopt. Deze mensen zijn moeten vluchten enkel en alleen door onze economie. Het is onze schuld, het is onze schuld. Wij zijn degenen die de boel daar leegroven.

Ik ben een emotioneel persoon, het leed van de wereld grijpt me bij de keel. De emoties die ik voel maken me zwak in mijn strijdlustigheid. Ik krijg een afkeer van al het nieuws wat ik tot me neem.
Wat heb ik nodig? Muziek. Muziek van Leonard Cohen. Het nummer ‘Everybody Knows’, dat mijns inziens niets meer is dan een beschrijving van hoe het er aan toe gaat in de wereld. Een beschrijving van de manier waarop mensen handelen. Een manier die misschien wel op zo’n onlosmakelijke manier met de mensheid verbonden is, dat het een natuurwet geworden is. De natuurwet zoals Cohen hem beschrijft:

Everybody knows that the dice are loaded
Everybody rolls with their fingers crossed
Everybody knows that the war is over
Everybody knows the good guys lost
Everybody knows the fight was fixed
The poor stay poor, the rich get rich
That’s how it goes
Everybody knows

Everybody knows that the boat is leaking
Everybody knows that the captain lied
Everybody got this broken feeling
Like their father or their dog just died

De destructieve mens, een filosofisch essay over klimaatverandering

De destructieve mens, een filosofisch essay over klimaatverandering

Een van de zaken die me het meest na aan het hart ligt is klimaatverandering. Omdat dit een van de zaken is die het meeste impact heeft op het welzijn van de aarde, en daarmee ook op de mensen en dieren. Als de aarde over honderd jaar opgebrand en verdampt is, zijn er ook geen mensen die erop kunnen leven. Om nog maar te zwijgen wat voor radicale gezondheid gevolgen het veranderde klimaat de komende decennia op mensen en dieren kan hebben.

Eind vorig jaar werd duidelijk dat Donald Trump openbaar aanklager Scott Pruit zou aanstellen als hoofd van de EPA (United States Environmental Protection Agency). Pruitt heeft in zijn jaren als openbaar aanklager nota bene de EPA meerdere keren aangeklaagd en is een faliekant ontkenner van de klimaatverandering, iets wat in de huidige tijd spreekt van op z’n zachts gezegd pure domheid. 5 maart werd  bekend dat Trump tevens flink wil bezuinigen op het werk van de organisatie. Het werk van de EPA blijkt tevergeefs.
Amerika, nog steeds ’s werelds machtigste land, is cruciaal in het aanpakken van klimaatverandering. Als de Verenigde Staten niets eraan doen, heeft dit zo’n grote gevolgen dat het weinig zin heeft voor andere landen om te proberen een klimaat neutrale economie te creëren.

Een scenario gelijk aan dat van de V.S. dreigt in Europa werkelijkheid te worden. Rechts is bezig aan een opmars. Rechts offert alle milieuzaken op het altaar van de o zo heilige economie. En ondertussen warmt de aarde op…

Destructieve economie

Feit is dat vrijwel alles wat gebeurt geld kost en dit geld moet ergens vandaan komen. Burgers leveren een deel van hun salaris in bij de overheid en zo heeft de overheid de mogelijkheid om zaken te regelen.Maar: de overheid van veel landen geven meer geld uit dan dat er binnen komt en hierdoor moet er bezuinigd worden.

Althans, het bovenstaande klopt maar tot op zekere hoogte. In 2016 pompte de Europese centrale bank iedere maand 60 miljard euro in de economie om de economie ‘te laten draaien’. Dit zal de komende jaren uitgroeien tot 80 miljard euro per maand. Dit pompen is niets meer dan een bedachte term voor het laten ‘verschijnen’ van geld. Poef, het is er. Maar bepaalde medicijnen worden niet aan patiënten gegeven omdat ze te duur zijn, er wordt op onderwijs bezuinigd waardoor de kwaliteit ver beneden peil is en, in mijn ogen het belangrijkste, er wordt bijna niets aan het klimaatprobleem gedaan, omdat het in werking houden van de huidige economie het goedkoopste is en de overheid en bedrijven het meeste geld oplevert.

Een rasechte paradox. De Europese bank beschikt over magische krachten en kan geld laten ‘verschijnen’, blijkbaar hebben ze het licht gezien en beschikken ze over een toverspreuk, maar de overheid moet bezuinigen op zorg, onderwijs en milieu.

Geld is iets wat ten dienste van de mensen zou moeten staan. Het is een middel om te kopen wat je wilt hebben of je doel te bereiken. Maar ik raak er steeds meer van overtuigd dat geld en de economie, iets wat door de mensheid bedacht is en door de mensheid in stand gehouden wordt, het welzijn van de mensen, dieren en de planeet in de weg zit.

Destructieve maatschappij

De laatste decennia is de macht van de overheid verschoven naar globale bedrijven. De bedrijven hebben het geld in handen, daarmee de economie en omdat uiteindelijk bijna heel de maatschappij draait om geld, ook de macht.
Overheden zijn niets meer geworden dan marionetpoppen in de handen van de bedrijven en doen er zoveel mogelijk aan om het economisch klimaat zo optimaal mogelijk te houden. In de populaire media is er is nauwelijks een stem over die het kapitalisme in zijn geheel bekritiseert. Het communisme heeft gefaald. Communisten zijn socialisten geworden, socialisten neoliberalen.
Politici vervallen in symboolpolitiek, waar zo doorheen te prikken valt. We moeten vechten tegen discriminatie en onrecht zeggen politici, maar het blijft bij mooie woorden. Men doet niets.

Maar de schuld ligt niet alleen bij de bedrijven en overheden.
Derrick Jensen beschrijft in zijn boek ‘Endgame’ en een groot gedeelte van zijn toespraken, dat een industriële civilisatie niet duurzaam kan zijn, omdat het afhankelijk is van bronnen. Bronnen die uiteindelijk opraken en als het huidige consumptieaantal niet daalt en blijft toenemen, zal dit in een rap tempo gebeuren.
Wij als mensheid zijn zo afhankelijk geworden van producten die schade aan het milieu toebrengen, dat onze hele manier van leven schadelijk is. Het westen is de harmonie met de natuur kwijtgeraakt en we zijn afhankelijk geworden van de industrie. We zijn vergroeid met onze elektrische apparaten, 90 procent van het drinkwater wordt gebruikt voor de industrie, we eten gemiddeld 90 kilo vlees per jaar en dan heb ik nog maar het topje van de ijsberg genoemd.

Om onze aarde van de ondergang te redden is er een drastische hervorming van de maatschappij nodig. Een maatschappij waarin we terug de harmonie met de natuur vinden en niet alle dieren in onze ondergang meeslepen. Een maatschappij waarin we niet afhankelijk zijn van elektriciteit en auto’s, en de bio-industrie en geen schoon drinkwater gebruiken voor de industrie. Bovenal moeten we  breken met het idee dat geld het belangrijkste is, omdat door deze gedachte er vrijwel niets gedaan wordt aan het klimaatprobleem en de aarde kapot gemaakt wordt. Want het redden van het milieu zou alleen maar geld kosten en niets opleveren en daarmee schadelijk zijn voor het economische klimaat.
Er is een maatschappij nodig die niet geleid wordt door bedrijven en een destructieve economie, maar door personen die op basis van valide argumenten beslissingen nemen. Personen die kijken wat op lange termijn het beste is, zowel voor de natuur als mensen en dieren. Mensen die niet vervallen in populistische idealen, omdat een tevreden volk alleen weinig oplevert. Kortom: personen die rationeel handelen.
Maar feit is helaas dat mensen irrationele wezens zijn, die niet op basis van argumenten, maar op emoties reageren. We doen wat het beste voelt, niet wat het beste is.

Laat ik eerlijk zijn, het voelt best goed om alle informatie met een druk op een knop beschikbaar te hebben, niet uren te moeten jagen voor een beetje eten en te leven in een redelijk grote vrijheid, zaken die we te danken hebben aan het kapitalisme. Maar het is zeker dat de huidige situatie onhoudbaar is en ‘doomsday’ wellicht veel eerder arriveert dan dat we denken.

Het goede gevecht

Er zijn honderd stemmen die in me roepen de strijd aan te gaan tegen het kwaad en te vechten voor het goede. Maar hoe op te boksen tegen een menigte van zeven miljard mensen en immens grote bedrijven die de macht in handen hebben? Hoe verander je het denken en de natuur van mensen op een drastische manier? Hoe zorg je dat mensen bereid zijn om te luisteren?
Ik geloof zeer zeker dat een kleine groep mensen in staat is om verandering te brengen. Er zijn mensen te vinden die net als ik bereid zijn om te vechten voor het goede, ervoor willen zorgen dat het klimaat gered wordt en er terug gelijkheid komt onder de mensen.

Maar de geschiedenis leert dat het kwaad het maar al te vaak wint van het goede.
Karl Marx en Friedrich Engels publiceerden in 1848 het ‘Communistisch Manifest’ en introduceerden een nieuw politiek en economisch systeem dat in theorie voor de ondergang van het kapitalisme zou moeten zorgen en voor eens en voor altijd gelijkheid tussen alle mensen.
69 jaar lang regeerde het communisme in de Sovjet-Unie.
Het resultaat was geen gelijkheid, maar armoede in de Baltische staten, die er vandaag de dag nog steeds is, en honderd miljoen slachtoffers. Het kapitalisme begon na de val van de Sovjet-Unie aan de grootste opmars ooit. Waarom? Omdat het kwaad het in de Sovjet-Unie won van het goede.

Hetgeen ik hierboven heb beschreven maakt pessimistisch.De bloedige geschiedenis laat zien dat veel mensen egoïstische en kwade keuzes maken. De huidige politieke situatie belooft ook niet veel goeds.
Zit egoïsme en kwaad in de menselijke natuur ingebakken? Misschien dat er getraind psycholoog daar antwoord op kan geven.
De Bijbel, een van de boeken waar ik het meeste inspiratie uit haal, zegt dat dit zo is, maar ook dat de mens in staat is om goed te doen. Dat het leven van een mens als het ware een voortdurende strijd tussen goed en kwaad is. Of het kwaad of het goede overwint is aan de mens zelf.

Ik wil oproepen om optimistisch te zijn, want ik weet zeker dat de mens ook tot goed in staat is. We zijn in staat om liefde te tonen aan onze naaste, de meerderheid van ons probeert ethisch te leven. Zouden we dan niet in staat zijn om het goede te doen voor het milieu? Laten we er daarom alles aan doen om het klimaat te redden en ons te verzetten tegen het huidige economische- en milieubeleid.

Mijn laatste hoop

Politiek- en milieuactivisme is nu harder nodig dan ooit, maar of het ook succesvol zal zijn? Ik heb hier geen antwoord op.
Mocht het toch tevergeefs blijken, put ik hoop uit mijn geloof. Jezus Christus is volgens mijn geloof degene die in staat is om de mens van zijn lot te verlossen.

Maar ik zal blijven doorgaan met strijden. U ook?

De handtekening van Jean Tinguely

De handtekening van Jean Tinguely

Wellicht bedoelt Tinguely in zijn werken niets meer dan doelloosheid. Het bewegen van machines in de leegte van de lucht. Wellicht vertellen ze geen verhaal of bevatten ze geen mysterie dan het ontbreken van een mysterie. Ze zijn niets meer dan apparaten die bewegen door de kracht van elektriciteit. Bewegen, bewegen, bewegen…

dsc_0283
‘Sculpture Gismo’ – Jean Tinquely eigen foto

Hoe word je geraakt door zoiets? Iets wat geen boodschap bevat, geen idee, behalve de beweging. Het antwoord is dat ik in eerste instantie hier niet door geraakt werd, toen ik de tentoonstelling over zijn werk in het ‘Stedelijk museum’ doorliep. Mijn intellect werd weliswaar geprikkeld door de werking van de machines en de geniale geest die hierachter zit, die een haast onvoorstelbare controle heeft over de kracht en beweging die elektriciteit voortbrengt. De emotie bleef uit. En wat maakt een mens een mens, als er alleen intellect is en geen emotie?

De emotie kwam, geleidelijk, toen ik de tentoonstelling verlaten had en met een vriend erover nadacht wat de waarde van kunst bepaald en hoeveel verschillende soorten waarden kunst kent. Of waarde wel bepaald kan worden door emotie die het oproept, het vakmanschap wat erachter zit, de impact die het heeft gehad op de kunstwereld en bovenal of een kunstwerk zijn waarde verleent aan de schoonheid ervan? Of dat de waarde van kunst alleen bepaald wordt door de idee die erachter zit? De idee van de maker om iets te scheppen wat nog niet eerder in de werkelijkheid bestond.

En de idee achter Tinguely’s werk is wellicht de doelloosheid of niets meer zijn dan een apparaat wat beweegt. Wat drukt dit uit? Kan dit überhaupt wel iets uitdrukken? Misschien is het ontbreken van de boodschap, de werkelijke boodschap.

En dan komt het in me op dat wellicht alles om ons geen doel heeft, buiten alleen het zijn van dingen. Het zijn van het heelal, de wereld, de planten, dieren en mensen. En dat er buiten dit geen doel is. Wat is de emotie die dit oproept? Afschuw, verschrikking, acceptatie of omarming van het ontbreken van een doel. Bij mij de eerste twee. Iets in mij schreeuwt om zingeving, een doel. Een doel wat ik gevonden heb in mijn geloof. Maar feit is dat verschrikking en afschuw ook emoties zijn die kunst kan oproepen.

Ik vind dit niet erg. Ik kijk naar een kunstwerk om geprikkeld te worden, om iets te zien waar een idee achter zit, ook al is dit idee niets meer dan het ontbreken van een boodschap. De emotie die erbij komt kijken is voor mij van onderschikte waarde en bepaald denk ik ook niet de waarde van het schilderij. Wat de waarde bepaalt, in artistieke zin, is denk ik de idee. De idee van Rembrandt om zijn zoon in een monnikendracht te schilderen, die van Van Gogh om een sterrennacht te schilderen op een manier die lijkt een andere werkelijkheid te scheppen, of van Tinguely om bewegende apparaten te maken, die voor de rest geen boodschap bevatten. Want de idee is hetgeen wat er uiteindelijk toe leidt dat de kunstenaar iets schept, wat vervolgens waarneembaar is door de kijker. Dit is hetgeen wat de mogelijkheid geeft aan de kijker om de waarde van het kunstwerk te bepalen. En wellicht daarom de waarde van het kunstwerk samenvat. 

En plots, na alle doelloosheid van de tentoonstelling, komt er een einde aan. Een einde waarbij de kunst opeens wel een verhaal vertelt. Tinguely is ooggetuige van een brand van een boerderij, de lucht van verbande dierenlijken doet hem denken aan de lucht van de rook die uit concentratiekampen kwam. Hij gaat het uitgebrande gebouw in en haalt zwartgeblakerde machines en verbrande dierenlijken uit het gebouw. En maakt hiervan een gigantisch groot geheel, wat beweegt. De handtekening van Tinguely blijft de beweging, de beweging die doelloos is. Maar hij vertelt door middel van zijn kunstwerk opeens een verhaal. Een luguber, angstaanjagend verhaal, maar weliswaar een verhaal wat emotie in mij oproept. Een verhaal wat de verschikking uitdrukt, maar toch ook op een manier vol schoonheid…

En daarmee kwam de tentoonstelling tot een eind.  

Stoïcijnse wijsheid en pleidooi voor geluk

Stoïcijnse wijsheid en pleidooi voor geluk

De afgelopen dagen heb ik de ‘Meditaties’ van Romeins keizer en stoïcijns filosoof Marcus Aurelius gelezen. Aurelius was de laatste van de ‘vijf goede keizers’ van Rome. Een wijs man met inzicht in het regeren van een wereldrijk, maar ook inzicht in het hebben van een gelukkig en zinvol leven.

Gelukkig en zinvol zijn abstracte termen waarvan niemand echt weet wat ze betekenen , laat staan hoe ze te bereiken. Veel mensen trachten deze twee termen te definiëren en te bereiken, maar vaak blijft het bij het trachten. Hoe komt dit?

Onze samenleving is gericht op prestatie en bevrediging van iemands verlangen. Een groot gedeelte van onze economie richt zich op luxe producten die niets meer zijn dan een middel om iemand status te verhogen of verlangen te bevredigen. Het succes van een persoon wordt afgezien aan de prijs van zijn auto of horloge. Er wordt van een persoon verwacht dat hij presteert, zijn diploma’s behaalt, promotie behaalt op zijn werk. En bij dit alles ook nog een gelukkig en zinvol leven leidt.

Maar behalen we wel geluk en zinvolheid door prestatie en bevrediging van onze verlangens? Volgens Aurelius niet. Hij was van mening dat een mens blij moet zijn met wat hij heeft en het geluk in andere dingen kan vinden dan wat de maatschappij definieert als succes en geluk. Je hoeft niet ongelukkig te worden van het kwaad dat iemand je aan doet, het ontbreekt deze persoon aan wijsheid en inzicht. Je kunt jezelf gelukkig blijven noemen, ondanks al het onrecht wat je wordt aangedaan.

“Alles is subjectief”, zei hij. Als dit zo is, is een gelukkig en zinvol leven dit ook. Dan hangt de definitie af van de context. Een context die iemand vaak zelf kan maken. Sluit iemand zich aan bij de context van de maatschappij waarin hij of zij leeft, of creëert hij zijn eigen context? Een context waar geluk niet gericht is op materiële, maar op immateriële dingen. Gericht is op het behalen van inzicht en wijsheid; twee zaken die naar mijn mening niet moeilijk te vinden zijn. Kennis ligt voor het oprapen in boeken als de ‘Meditaties’ van Marcus Aurelius. En bij het toepassen van kennis, verkrijgt men inzicht; naar mijn mening ook inzicht in het leiden van een gelukkig en zinvol leven.

Materiële zooi kent over het algemeen geen eind van bevrediging. Er is geen moment waarop je kunt zeggen dat je het beste van alles hebt. Technologie verandert constant en wat nu nieuw en het beste is, is dat over een paar maanden al niet meer. En ik vraag me af of bezit ook echt verlangens bevredigt. Je kunt zien aan de allerrijksten, zowel in geld als bezit, dat geld en bezit waarschijnlijk nooit genoeg is. Ze gaan door met auto’s kopen, horloges, kleding et cetera. Waarom gaat een multimiljardair door met zaken voeren? Hij heeft genoeg geld om voor de rest van zijn leven te kopen wat hij wil. Dan gaat het meer om status en aanzien te verkrijgen en dat zijn in mijn ogen niet de dingen die gelukkig maken; wat heb je er nou echt aan om je leven ‘beter’ te maken buiten dat mensen naar je opkijken?

Kennis en inzicht geven de mogelijkheid om meer te weten te komen over het leven. Als je leest over hoe een ander denkt en leeft, kun je hier een deel van toepassen in je eigen leven en een deel verwerpen wat naar je mening niet van waarde is. Hoe meer kennis, hoe meer toepassing en van die toepassing van kennis krijg je inzicht. Een auto doet niet veel meer dan je van a naar b brengen als je hem koopt, iets wat belangrijk is, maar op zichzelf staand geeft dit geen kennis, dus ook geen toepassing en inzicht. Een horloge doet niet veel meer dan de tijd aangeven; iets wat belangrijk is, maar het geeft geen kennis buiten de tijd en dus geen toepassing buiten de tijd en geen inzicht buiten de tijd.

Inzicht in het leven zorgt ervoor dat je weet wat ‘belangrijker’ is of ‘verkiesbaarder’, hoe de wereld verbetert kan worden. Sterker nog, materiële dingen dragen er voor een groot deel aan bij dat de wereld naar de knoppen gaat, ik hoef niet uit te leggen waarom; daar is genoeg bewijs voor.

Je kunt gelukkig zijn met materiële dingen als een auto, computer, mobiele telefoon, maar wat doen deze dingen op zichzelf staand? Het zijn dingen die in dienst van de mens staan, om je van a naar b te brengen of een middel zijn om kennis tot je te nemen. Je kunt gelukkig zijn met je computer op zichzelf staand: wat is ie mooi, snel, modern, maar je kunt ook gelukkig zijn met de kennis die het je oplevert. Materiële dingen van een computer leveren op zichzelf staand geen of vrij weinig kennis op, geen toepassing en geen inzicht. Het gebruiken van die computer wel, die kennis kun je toepassen en daardoor verkrijg je inzicht.

Buiten deze twee uitersten tussen gelukkig zijn met materiële zaken en gelukkig met immateriële zaken zijn er nog meer, maar het blijft in essentie neerkomen op het verkrijgen van geen of heel weinig kennis, zoals een horloge je de kennis over de tijd van nu geeft, of wel kennis verkrijgen over zaken als goed en kwaad, milieu, filosofie et cetera. Die kennis is vervolgens weer bruikbaar om toe te passen en je inzicht te vergoten, waardoor je eraan kunt bijdragen dat de kwaliteit van het leven van jezelf of anderen of de wereld in zijn totaliteit omhoog gaat.